Bydgoszcz 11 listopada 1918: zimno i czekanie do 1920

Dla mieszkańców Bydgoszcz przełom wojny i pokoju był przede wszystkim bardzo surową codziennością. Listopad 1918 przyniósł mróz, niedobory węgla i nafty oraz skrócone godziny handlu. Piekarnie działały od godz. 8 do 10 i ponownie po południu, a sklepy zamykano o godz. 17. Od stycznia 1918 r. znano tu już plan prezydenta Wilsona, zapowiadający niepodległą Polskę z dostępem do morza.

Miasto liczyło około 90 tysięcy mieszkańców. Polacy stanowili ok. 16 procent, a kolejnych 10 procent mogło zadeklarować się po zmianie sytuacji politycznej.

Niemiecka większość nie zamierzała oddać miasta bez oporu. Na początku listopada na wiecach protestowało około dwóch tysięcy niemieckich bydgoszczan, sprzeciwiając się utracie „wschodnich ziem”. 10 listopada 1918 w mieście powstała też rewolucyjna rada żołnierska, która patrzyła na polskie dążenia z wrogością i argumentem klasowym. Polskie środowiska obrały ostrożną taktykę: nie prowokować i czekać na ruch zwycięskich aliantów. Spokój miał być tarczą przed siłą, którą Niemcy wciąż dysponowali na wschodzie.

11 listopada 1918 w Poznaniu ujawnił się Centralny Komitet Obywatelski, który trzy dni później przekształcono w Naczelną Radę Ludową, zachęcającą do tworzenia lokalnych polskich przedstawicielstw. W Bydgoszczy już 16 listopada 1918 powstała Polska Rada Ludowa z Janem Bizielem na czele. Ten impuls porządkował i wzmacniał polskie działania w mieście.

Miesiąc wcześniej Polacy zorganizowali Komitet Obywatelski kierowany przez dr. Jana Biziela i adwokata Melchiora Wierzbickiego. Trzy miesiące później w powstaniu wielkopolskim zginął syn Wierzbickiego.

Niemcy odpowiedzieli mobilizacją. Z ochotników tworzono oddziały Heimschutzu, szybko przekształcone w Grenzschutz, a działacz Georg Cleinow inicjował Niemieckie Rady Ludowe. Spór o przyszłość miasta wchodził w ostrą fazę.

27 grudnia 1918 przemówienie Ignacego Jana Paderewskiego pod hotelem Bazar w Poznaniu stało się impulsem do wybuchu powstania. Walki nie dotarły do Bydgoszczy, ale miały wpływ na jej rolę: po opanowaniu Poznania przez powstańców miasto stało się ważnym zapleczem administracyjnym i militarnym dla Niemców. Napięcie rosło, a ulice patrzyły w stronę wielkiej dyplomacji.

W lutym 1919 Ententa nakazała wstrzymanie walk przeciw powstańcom. Później Niemcy prowadzili kampanię na rzecz pozostawienia miasta w swoich granicach, m.in. organizując protesty i wizyty zagranicznych dziennikarzy. 27 czerwca 1919 traktat wersalski przesądził, że większość Prus Zachodnich i niemal cała Prowincja Poznańska trafi do Polski. Decyzja o Bydgoszczy zapadła – pozostawało czekać na jej wykonanie.

20 stycznia 1920 niemiecki burmistrz Hugo Wolff przekazał klucze do miasta Janowi Maciaszkowi. Tego dnia Bydgoszcz formalnie wróciła do Polski.

Choć dziś mówimy już o 107. rocznicy odzyskania niepodległości, samo państwowe święto 11 Listopada ustanowiono dopiero 23 kwietnia 1937 roku. Pierwszy raz obchodzono je jako święto państwowe właśnie w 1937 r. To niemal dwie dekady różnicy między datą niepodległości a datą święta.

W Bydgoszczy zorganizowano z tej okazji defiladę na ulica Gdańska. Odbierał ją gen. Stanisław Grzmot-Skotnicki.