Zbrodnia pomorska: główne obchody w Toruniu 5 października

Główna część rocznicowych obchodów przenosi się do Torunia — 5 października zaplanowano ceremonię pod Pomnikiem Pamięci Ofiar Zbrodni Pomorskiej 1939. W programie organizatorzy przewidzieli element artystyczny oraz złożenie kwiatów. Po południu tego samego dnia w Książnicy Kopernikańskiej odbędzie się spotkanie z dr. Norbertem Bączykiem, współtwórcą podcastu „Wojenne historie”, i dr. Tomaszem Ceranem z bydgoskiej delegatury Instytutu Pamięci Narodowej. Wydarzeniom towarzyszy wystawa „Zbrodnia pomorska 1939. Początek ludobójstwa niemieckiego w okupowanej Polsce”, przygotowana przez IPN w Bydgoszczy.

Rocznicę rozpoczęto w piątek, 2 października, na terenie Wojewódzkiego Szpitala Zdrowia Psychicznego w Świeciu. Uczczono pamięć zamordowanych pacjentów oraz dyrektora placówki, dr. Józefa Bednarza. Wzięli udział wicemarszałek województwa kujawsko-pomorskiego Zbigniew Ostrowski i sekretarz województwa Marek Smoczyk, a także posłanka Iwona Karolewska. Złożono wiązanki pod tablicą pamiątkową i zwiedzono wystawę „Kwiaty pamięci”.

— „Czujemy głęboki moralny obowiązek, by o tych wydarzeniach mówić głośno” — powiedział wicemarszałek województwa kujawsko-pomorskiego Zbigniew Ostrowski podczas uroczystości w Świeciu.

W czasie pierwszych miesięcy okupacji niemieccy naziści dokonali masowych zbrodni na polskich obywatelach z zaburzeniami psychicznymi. Szacunki mówią o 20 tysięcy ofiar. Jednym z najtragiczniejszych punktów była żwirownia w Mniszku pod Świeciem, gdzie w październiku 1939 roku, w ciągu tygodnia egzekucji, rozstrzelano 1 350 chorych, w tym 120 dzieci. W tym samym miejscu zginął dyrektor świeckiego szpitala, dr Józef Bednarz, który nie opuścił swoich pacjentów.

Masowe egzekucje w ówczesnym województwie pomorskim od września do grudnia 1939 roku (i na początku 1940 roku) przeprowadzali miejscowi członkowie Selbstschutz Westpreussen, przy wsparciu Wehrmachtu i oddziałów SS. Rozstrzeliwania odbywały się na podstawie wcześniej przygotowanych list ofiar obejmujących setki miejscowości.

W regionie dba się o trwałe upamiętnienie ofiar. W 2018 roku, z inicjatywy marszałka Piotra Całbeckiego, na terenie przekazanym przez samorząd Torunia odsłonięto pomnik poświęcony ofiarom, w tym duchownym, nauczycielom oraz pacjentom świeckiego szpitala i jego dyrektorowi. W 2023 roku Sejm RP ustanowił Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Zbrodni Pomorskiej 1939.

Osobny, ogólnopolski Dzień Pamięci Ofiar Zagłady Osób z Zaburzeniami Psychicznymi na terenach okupowanej Polski uchwalono we wrześniu 2024 roku — z inicjatywy m.in. dr. Macieja Jabłońskiego z Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. Pierwsze obchody odbyły się w roku ubiegłym. Te decyzje oraz tegoroczne obchody w Toruniu spajają pamięć o ofiarach z lokalnym kalendarzem wydarzeń i edukacją historyczną.

Główne obchody 87. rocznicy zbrodni pomorskiej zaplanowano na poniedziałek, 5 października, w Toruniu pod Pomnikiem Pamięci Ofiar Zbrodni Pomorskiej 1939.