130 mld zł zaległych długów. BIG InfoMonitor o cenie uczciwości

W ankietach jesteśmy pryncypialni, w codzienności — dużo mniej. Tak w skrócie wygląda obraz z raportu „Kultura finansowa Polaków. Postawy konsumentów i przedsiębiorców w świecie finansów”, przygotowanego przez BIG InfoMonitor i Grupę BIK. Dokument zbiera w jednym miejscu dane o naszych nawykach, oczekiwaniach i realnych zachowaniach związanych z pieniędzmi — od paragonów przy kasie po faktury między firmami.

Badani deklarują przywiązanie do zasad: aż 85 proc. mówi o wysokiej wadze etyki w finansach, a część z nich (według raportu) wskazuje, że to sprawa bardzo ważna w życiu. Jednocześnie ocena otoczenia jest chłodna — nie brakuje przekonania, że „inni” naginają reguły. „Zaufanie społeczne pozostaje kruche” — podkreśla dr hab. Waldemar Rogowski, główny analityk Grupy BIK.

To nie są wrażenia bez pokrycia. Z doświadczeniem nieuczciwych praktyk wprost na rynku detalicznym zetknęło się 46 proc. respondentów, a wielu wskazuje również na sytuacje w gronie znajomych. Taka pamięć o „wpadkach” potrafi trzymać latami i wpływa na realne decyzje: czy podpisywać umowę, dać kredyt, albo wejść we współpracę.

Za deklaracjami idą twarde liczby z Rejestru Dłużników BIG InfoMonitor i bazy informacji kredytowych BIK. Łączna wartość zaległych długów konsumentów i firm sięga 130 mld zł na koniec września — a w tej kwocie 65 proc. stanowią zaległości konsumentów. Problem dotyka około 2,8 mln podmiotów gospodarczych i klientów indywidualnych.

— „Problemy z rzetelnością finansową urosły do rozmiaru systemowego wyzwania” — mówi Paweł Szarkowski, prezes BIG InfoMonitor. I dodaje, że z tej kostki domina najczęściej wypada pierwszy klocek w firmach: dla 48 proc. przedsiębiorców nieterminowe płatności klientów to dziś najpoważniejszy kłopot. Brak płynności u jednych wywołuje zatory u drugich — i koło się zamyka.

Obraz na poziomie konsumentów? Co piąty badany przyznaje jazdę „na gapę” komunikacją miejską — dokładnie 18 proc.. Co ósmy sugeruje usługodawcy obniżkę w zamian za brak paragonu lub faktury (12 proc.). Do tego dochodzi akceptowanie „pomyłek” przy wydawaniu reszty i skargi na celowe zawyżanie opłat.

W biznesie stawka jest wyższa. Poza opóźnionymi fakturami, firmy wskazują na oferty pracy „na czarno” (17 proc.) i wypłaty „pod stołem” (20 proc.). Co ciekawe, 75 proc. przedsiębiorców doświadczyło przynajmniej jednego nieetycznego zachowania, choć jednocześnie 68 proc. spontanicznie deklaruje, że z takimi praktykami nie miało do czynienia. To klasyczna rozbieżność między deklaracją a pamięcią konkretnych zdarzeń.

Dlaczego drobne nadużycia tak łatwo przechodzą bez echa? Jak wyjaśnia prof. Katarzyna Sekścińska z Uniwersytetu Warszawskiego, „wiele osób czuje się w pewnym sensie ‘bezkarne’”. Powszechność zjawiska, niska wykrywalność i poczucie, że „wszyscy tak robią”, przesuwają granice tego, co uznajemy za dopuszczalne.

Efekty społeczne są namacalne. 44 proc. Polaków widzi spadek zaufania, a 40 proc. odczuwa frustrację i poczucie niesprawiedliwości. Gdy pytamy o hierarchię płatności w firmach, badani wskazują najpierw pracowników, potem dostawców, a dopiero dalej państwo — to także komentarz do wagi terminowego regulowania zobowiązań jako „bezpiecznika” stabilności.

A jak przerwać łańcuch zatorów i nieufności? Wśród konsumentów silne jest poparcie dla edukacji: 79 proc. chce etyki finansowej w szkołach. Przedsiębiorcy mówią o potrzebie prostszych podatków i skuteczniejszej egzekucji wobec dłużników. BIG InfoMonitor i Grupa BIK wskazują, że dopiero połączenie edukacji, narzędzi prewencyjnych i zmian systemowych może złożyć się na trwalszą poprawę.