Wystawa archeologiczna Bydgoszcz: skarby spod Opery Nova i film 6 min

W foyer Opery Nova przy Placu Teatralnym w Bydgoszczy stanęły gabloty z rzeczami, które jeszcze niedawno leżały pod ziemią — od staropolskich monet po ołowiane pociski z insurekcji kościuszkowskiej. Ta wystawa archeologiczna w Bydgoszczy to efekt badań poprzedzających budowę czwartego kręgu, prowadzonych od lutego do maja 2023. Ekspozycję można było oglądać od 28 lutego do 22 marca, a teraz komplet eksponatów z opisami jest dostępny na stronie Opery Nova.

W dwóch gablotach pokazano kilkanaście najcenniejszych znalezisk, tzw. zabytków wydzielonych. Wśród nich znalazły się boratynki — miedziane szelągi króla Jana II Kazimierza Wazy — oraz cybuch fajki z XVII wieku. Uwagę przyciągały też kule ołowiane do muszkietów z czasów, gdy 2 października 1794 wojska polskie pod dowództwem gen. Jana Henryka Dąbrowskiego szturmem zdobyły Bydgoszcz. Walki toczyły się również w rejonie dzisiejszego Placu Teatralnego, gdzie śmiertelnie ranny został pruski płk Johann Friedrich Székely.

Na ekspozycji pojawiły się także pruskie talary i grosze, świecznik, guzik z polskiego munduru z okresu międzywojennego oraz tabliczka znamionowa z 1930 roku. — „To wisienka na torcie” — tak o pokazie mówi archeolog Robert Grochowski, który kierował badaniami przed rozbudową. Wystawa miała charakter czasowy, ale — jak zapowiada Paweł Wietrzykowski, zastępca dyrektora Opery Nova — planowana jest podobna ekspozycja już w czwartym kręgu po jego otwarciu. Do tego czasu wszystkie eksponaty można oglądać online na stronie instytucji.

Prace zaczęły się przy dawnym parkingu strzeżonym przy ul. Karmelickiej, gdzie pierwszą łopatę wbito 7 lutego 2023. Już na starcie odsłonięto fundamenty wojskowego spichlerza z początku XIX wieku i ślady po kanale śluzowym z końca XVIII wieku. Po kilku tygodniach przed przechodniami na ul. Mostowej wyrósł pejzaż łukowych fundamentów pruskich magazynów — ludzie stawali, wyciągali telefony i fotografowali zachowane mury.

Głębiej zaczęła się historia miasta. Zespół trafił na relikty drewnianej i murowanej zabudowy z późnego średniowiecza oraz zabudowania klasztoru bydgoskich karmelitów z czasów potopu szwedzkiego, rozciągnięte wzdłuż północnego brzegu Brdy. Archeolodzy opisali portowy kompleks: pirs, żuraw, węgornię, drewniane nabrzeże oraz magazyny murowane i drewniane. To największy, pod względem powierzchni, wykop archeologiczny w centrum Bydgoszczy w ostatnich latach — badaniami objęto 6217,5 mkw., przy miąższości nawarstwień od 2,5 do 5,5 m. Zanotowano 253 warstwy, 150 obiektów archeologicznych oraz 53 drewniane i murowane obiekty architektoniczne.

Efekt? 95 zabytków wydzielonych i ok. 4,5 tys. zabytków masowych: ceramika, szkło, żelazo, kość i poroże. Same wykopaliska trwały około trzech miesięcy; prace gabinetowe — katalogowanie, analizy, opracowania — zajęły kolejne osiem. Wciąż trwają badania dendrochronologiczne, które wskażą roczną datę ścięcia drzew użytych przy budowie portu karmelitów. Całość domknie wielotomowa dokumentacja z rysunkami, fotografiami i kwerendą archiwalną.

O tym miejscu opowiada także 6‑minutowy film animowany „Od średniowiecznego portu po kulturę wysoką. Historia miejsca, na którym wyrosła Opera Nova — największa instytucja kulturalna regionu”. Producent wykorzystał sztuczną inteligencję do „ożywiania” starych zdjęć metodą paralaksy, ale sceny powstawały — jak mówi Paweł Wietrzykowski — przez pół roku i były konsultowane z historykami oraz archeologami.

Robert Grochowski nie ukrywa rezerwy wobec AI, lecz podkreśla staranną weryfikację materiału. Wspólnie z dr Anną Nadolską z Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy pilnowano zgodności realiów. — „Zmieniliśmy m.in. strój karmelity i sposób zapalania świecy w scenie z 1402 roku” — zaznacza archeolog, wskazując, że ikonografia z epoki rozwiązała problem anachronizmów.

Nowy gmach Opery Nova jest na etapie wykończenia, odsłonięto już szklaną fasadę. Inwestycja ma być ukończona jeszcze w tym roku. Na budowę czwartego kręgu wraz z podziemnym parkingiem Sejmik Województwa Kujawsko-Pomorskiego i Rada Miasta Bydgoszczy zabezpieczyły w budżetach na lata 2022–2026 ponad 128 mln zł. Po otwarciu planowana jest nowa wystawa w środku — to tam, już bez pośpiechu, wrócą opowieści o porcie karmelitów, monetach i kulach spod dzisiejszej sceny. A zanim to nastąpi, wystawa archeologiczna w Bydgoszczy ma swoją cyfrową odsłonę na stronie Opery Nova.

Jeśli zastanawiasz się, co kryje grunt pod najbardziej rozpoznawalnym budynkiem nad Brdą — kolejne elementy układanki mogą dołączyć wyniki bieżących analiz dendrochronologicznych.