Dom podcieniowy z 1751 r. dla Olenderskiego Parku w Wielkiej Nieszawce

Wielka Nieszawka dołącza do mapy Żuław w wersji skansenowej — i robi to mocnym akcentem. Do Olenderskiego Parku Etnograficznego trafi dom podcieniowy z drugiej połowy XVIII wieku. Decyzja zapadła 27 maja 2026 r., a obiekt stanie się pierwszym elementem nowo tworzonego sektora żuławskiego. To dobra wiadomość dla tych, którzy lubią historię opowiedzianą przez drewno, cegłę i ślady dłuta.

Muzeum Etnograficzne im. prof. Marii Znamierowskiej‑Prüfferowej w Toruniu, które prowadzi skansen w Wielkiej Nieszawce, otrzymało 340 tysięcy złotych dofinansowania z Narodowego Instytutu Muzeów na zakup budynku. Całkowity koszt transakcji to 415 tys. zł. Marszałek Piotr Całbecki zapowiada wzmocnienie ekspozycji parku, podkreślając, że miejsce pielęgnuje dziedzictwo olenderskich osadników.

Dom podcieniowy w Wielkiej Nieszawce nie pojawi się „znikąd”. Najpierw powstanie dokumentacja konserwatorska i projekt demontażu, potem transport i rekonstrukcja — to standardowy, ale wymagający proces w muzealnictwie na wolnym powietrzu. „Cieszę się, że obiekt wzbogaci ekspozycję naszego parku etnograficznego w Wielkiej Nieszawce” — mówi marszałek Piotr Całbecki.

Budynek powstał w 1751 roku w Stalewie (powiat elbląski), tuż przy granicy województw pomorskiego i warmińsko‑mazurskiego. Wzniósł go budowniczy Georg Pöck dla Michaela Gehrta — ich nazwiska oraz data zostały zachowane na elementach konstrukcyjnych szczytu. Te kilka słów w drewnie zamyka trzy stulecia historii w jednym kadrze.

Przyziemie wykonano z muru ceglanego, natomiast druga kondygnacja to szkielet o wyraziście rysującym się w fasadzie układzie rygli. To tu widać rękę rzemieślnika — bogaty, ozdobny rytm drewna w ścianach z muru pruskiego nadaje bryle lekkości i porządkuje jej proporcje. Formę nośną dopełnia podcień, który niegdyś chronił wejście i domowników, a dziś pozwala czytać architekturę jak podręcznik dawnych rozwiązań. To właśnie jakość warsztatu zadecydowała o wyborze obiektu do kolekcji parku.

Co wydarzy się z zabytkową bryłą, zanim stanie pod nowym adresem? Po sporządzeniu pełnej dokumentacji ekipa rozłoży dom na elementy, oznaczy je i przewiezie do Wielkiej Nieszawki. Potem nastąpi odbudowa na nowym fundamencie, z poszanowaniem oryginalnego układu.

Po zakończeniu formalności dom zostanie przetransportowany i odbudowany jako pierwszy w nowo powstającym sektorze żuławskim. To punkt startowy większej zmiany, bo park szykuje się do rozbudowy. W tej sprawie podpisano list intencyjny: marszałek Piotr Całbecki, dyrektor muzeum Hubert Czachowski i wójt gminy Wielka Nieszawka Katarzyna Streich uzgodnili pozyskanie terenów bezpośrednio sąsiadujących z obecnym skansenem. Więcej miejsca to szansa na pełniejsze pokazanie osadnictwa żuławskiego i wiślanego w jednym ciągu narracyjnym.

Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce to już dziś 5 hektarów odtworzonej wsi olenderskiej złożonej z trzech siedlisk. Widać tu budynki mieszkalne i gospodarcze z XVIII i XIX wieku, przeniesione z Doliny Dolnej Wisły, a między nimi ogródki i sady, które domykają obraz codzienności. Unikatowym elementem jest zachowany in situ menonicki cmentarz, czynny do 1945 roku. Nowy sektor żuławski dołączy do tej opowieści — i zacznie się od jednej, bardzo konkretnej historii domu spod Stalewa.

Dom podcieniowy w Wielkiej Nieszawce nie będzie tylko eksponatem. To praktyczna lekcja o tym, jak woda, wiatr i grunt kształtowały architekturę nad Wisłą i na Żuławach — a rozbudowa parku da przestrzeń, by tę lekcję opowiadać szerzej i czytelniej.