45. rocznica rejestracji NZS w Toruniu: wystawa i wykład

Plac przed Urzędem Marszałkowskim Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu zamienia się dziś w plenerową salę pamięci. To tu, 20 lutego 2026, startują obchody, których osią jest 45. rocznica rejestracji NZS. Kilkadziesiąt metrów dalej, w murach Książnicy Kopernikańskiej, czeka część naukowa wydarzenia.

— „Wspominamy tysiące anonimowych uczestników walki o autonomię szkolnictwa wyższego” — mówi marszałek województwa kujawsko-pomorskiego Piotr Całbecki. Jego słowa wybrzmiewają obok tablicy pamięci strajku studenckiego.

Pod wmurowaną w fasadę urzędu, przed dekadą odsłoniętą tablicą upamiętniającą strajk z 1981 roku, uczestnicy składają symboliczną wiązankę. To krótki, cichy gest, ale znaczący — dokładnie w miejscu, gdzie pamięć ma swoją materialną kotwicę.

Tuż obok otwierana jest plenerowa ekspozycja przygotowana przez bydgoską delegaturę Instytutu Pamięci Narodowej. Na 20 tablicach zobaczymy archiwalne zdjęcia, dokumenty i zwięzłe opisy, które prowadzą przez początki i działalność Niezależnego Zrzeszenia Studentów w latach osiemdziesiątych.

Program przenosi się następnie do Książnicy. O aktywności NZS na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu opowie dr hab. Przemysław Olstowski. To wykład osadzony w źródłach, z lokalnym punktem widzenia — dokładnie takim, jakiego oczekują ci, którzy pamiętają tamten czas z kampusów.

Wydarzeniu towarzyszy wystawa publikacji i eksponatów związanych z ruchem. Katalogi, ulotki, wydawnictwa drugiego obiegu — przedmioty, które kiedyś krążyły z rąk do rąk, dziś są dowodem na skalę studenckiej samoorganizacji.

NZS narodziło się we wrześniu 1980 roku po robotniczych strajkach z sierpnia. Na UMK datą założycielską jest 17 września 1980; na Akademii Techniczno‑Rolniczej w Bydgoszczy — 16 października 1980. W tym samym czasie niezależne ruchy studenckie formowały się także w Wyższej Szkole Pedagogicznej, w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Bydgoszczy oraz w bydgoskiej filii Akademii Medycznej w Gdańsku.

W realiach PRL NZS organizowało strajki i wiece, budowało kanały wolnej od cenzury wymiany poglądów i upominało się o prawa obywatelskie. Po 1989 roku ciężar działań przesunął się na bieżące wsparcie społeczności studenckiej i obronę jej interesów — inny ustrój, ten sam kręgosłup.

W gmachu urzędu jest też miejsce nazwane wprost po człowieku, który te dzieje współtworzył — sala 208 nosi imię Zbigniewa Nowka. Pierwszy przewodniczący NZS UMK, współorganizator strajku z lutego 1981 roku i współtwórca polskich służb specjalnych po 1990 roku zmarł w 2019 roku.

Generał angażował się w upamiętnianie opozycji demokratycznej, zasiadał w Kapitule Medalu Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis. Sam także został nim odznaczony — za wkład w walkę o niepodległość i prawa człowieka.